Joannis Miltonii Prolusiones quædam Oratoriæ.
In Collegio, &c.
SCriptum post se reliquere passim Nobilissimi quique Rhetoricæ Magistri, quod nec vos præteriit, Academici, in unoquoque, dicendi genere, sive demonstrativo, sive deliberativo, sive judiciali, ab aucupanda Auditorum gratia exordium duci oportere; alioqui nec permoveri posse Auditorum animos, nec causam ex sententia succedere. Quod si res ita est, quam sane, ne vera dissimulem, Eruditorum omnium consensu fixum ratumque novi, miserum me! ad quantas ego hodie redactus sum Angustias! qui in ipso Orationis Limine vereor ne aliquid prolaturus sim minime Oratorium, & ab officio Oratoris primo & præcipuo necesse habeam abscedere. Etenim quî possim ego vestram sperare benevolentiam, cum in hoc tanto concursu, quot oculis intueor tot ferme aspiciam infesta in me capita; adeo ut Orator venisse videar ad non exorabiles. Tantum potest ad simultates etiam in Scholis æmulatio, vel diversa Studia, vel in eisdem studiis diversa judicia sequentium; ego vero solicitus non sum,
Ne mihi Polydamas & Troïades Labeonem Prætulerint; Nugæ.Veruntamen ne penitus despondeam animum, sparsim video, ni fallor, qui mihi ipso aspectu tacito, quam bene velint, haud obscure significant; à quibus etiam quantumvis paucis, equidem probari malo quam ab innumeris imperatorum Centuriis, in quibus nihil mentis, nihil rectæ rationis, nihil sani judicii inest, ebullienti quadam & plane ridendâ verborum spumâ sese venditantibus; à quibus si emendicatos ab novitiis Authoribus centones dempseris, Deum Immortalem! quanto nudiores Leberide conspexeris, & exhausta inani vocabulorum & sententiuncularum supellectile μηδ`ε γρυ φθ´εγγεσθαι, perinde mutos ac ranuncula Seriphia. At ô quam ægre temperaret à risu vel ipse, si in vivis esset, Heraclitus, si forte hosce cerneret, si Diis placet, Oratorculos, quos paulo ante audiverit cothurnato Euripidis Oreste, aut furibundo sub mortem Hercule grandiora eructantes, exhausto tandem vocularum quarundam tenuissimo penu, posito incedere supercilio, aut retractis introrsum Cornibus, velut animalcula, quædam abrepere. Sed recipio me paululum digressus. Si quis igitur est qui, spreta pacis conditione, ’´ασπονδον πολ´εμον mihi indixerit, eum ego quidem in præsentia non dedignabor orare & rogare, ut semotâ paulisper simultate, æquabilis adsit certaminis hujus arbiter; neve Oratoris culpa, si qua est, Causam quam optimam & præclarissimam in invidiam vocet. Quod si mordaciora paulo hæc & aceto perfusa nimio putaveritis, id ipsum de industria secisse me profiteor: volo enim ut initium Orationis meæ primulum imitetur diluculum; ex quo subnubilo serenissima fere nascitur dies. Quæ an nocte præstantior sit, haud vulgaris utique agitatur Controversia, quam quidem mearum nunc est partium, Auditores, pensique hujus matutini, accurate & radicitus excutere; quamvis & hæc Prolusioni Poeticæ, quam Descertationi Oratoriæ, magis videatur idonea: At at noctémne dixi cum die struxisse lites. Quid hoc rei est? quænam hæc molitio? numnam antiquum Titanes redintegrant bellum, Phlegræi prælii instaurantes reliquias? an Terra novam in superos Deos enixa est portentosæ magnitudinis prolem? an vero Typhœus injectam Ætnæ Montis eluctatus est molem! an denique, decepto Cerbero, catenis adamantinis subduxit se Briareus? quid est aliquando tandem, quod Deos manes ad Cœlestis imperii spem jam tertiò erexerit? adeone contemnendum Jovis fulmen? adeon' pro nihilo putanda Palladis invicta virtus, quâ tantam olim inter Terrigenas fratres edidit Stragem? Exciditne animo insignis ille per Cœli Templa Liberi patris ex profligatis Gigantibus triumphus? Neutiquam sane: meminit illa probe, nec sine lachrymis, consternatos plerosque à Jove Fratres superstitesque cæteros usque ad penitissimos Inferorum recessus in fugam actos; & certe jam nihil minus quam bellum adornat trepida, querelam potius & lites instruit, atque pro more Mulierum post rem unguibus & pugnis fortiter gestam ad colloquium seu verius ad rixam venit, periclitatura, opinor, linguáne plus an armis valeat. At vero quam inconsultô, quam arroganter, quamque debili causæ titulo præ die summam rerum ambiat, expedire sestino. Video siquidem & ipsam diem Galli cantu expergefactam, cursu solito citatiori ad properâsse ad suas laudes exaudiendas. Et quoniam unusquisque hoc imprimis ad honores & decus conferre arbitratur, si ab generosis Natatalibus & prisco Regum vel Deorum sanguine oriundum se compererit. Videndum primo utra genere sit clarior, mox quænam antiquitate honoratior; dein hæc an illa humanis usibus accomodatius inserviat. Apud vetustissimos itaque Mythologiæ scriptores memoriæ datum reperio, Demogorgonem Deorum omnium Atavum, (quem eundem & Chaos ab antiquis nuncupatem hariolor) inter alios Liberos, quos sustulerat plurimos, Terram genuisse; hâc, incerto patre noctem suisse prognatam; quamvis paulo aliter Hesiodus eam Chaogenitam velit hoc Monosticho,
'Εξ χάεος δ' Έρεβ’ος τε μέλαινά τε νυξ εγένοντο.Hanc, quocunque natam, cum adoleverat ad ætatem nuptiis maturam, poscit sibi uxorem Phanes Pastor; annuente Matre, refragatur illa, negatque se ignoti viri & nusquam visi, moribusque insuper tam longe diversis, concubitum inituram. Repulsam Phanes ægre ferens, verso in odium amore, nigellam hanc Telluris filiam per omnes orbis Terrarum tractus ad necem sequitur indignabundus. Illa vero quem amantem sprevit, cum hostem non minus tremit; propterea ne apud ultimas quidem Nationes, & disjuncta quam maxime loca, immo ne in ipso sinu parentis satis se tutam rata, ad incestos Erebi fratris amplexus furtim & clanculum se corripit; timore simul gravi soluta, maritumque nacta proculdubio sui similem. Hoc itaque tam venusto conjugum pari Æther & Dies perhibentur editi, ut Author est idem, cujus supra mentionem fecimus Hesiodus:
Νυκτ`ος δ ' αύτ' αιθήρ τε κ`αι ημέρα ’εξεγένοντο,At enim vetant humaniores Musæ, ipsa etiam prohibet Philosophia Diis proxima, ne minus Poetis Deorum figulis, præsertim Græcanicis, omni ex parte habeamus fidem; nec quisquam iis hoc probro datum putet, quod in re tanti momenti Authores videantur vix satis locupletes. Si quis enim eorum aliquantillum deflexerit à vero, id non tam ingeniis eorum assignandum, quibus nihil divinius; quam pravæ & cæcutienti ejus ætatis ignorantiæ, quæ tunc tempestatis pervadebat omnia. Abunde sane laudis hinc sibi adepti sunt, affatim gloriæ, quod homines in sylvis atque montibus dispalatos belluarum ad instar, in unum compulerint locum, & Civitates constituerint, quodque omnes Disciplinas quotquot hodie traduntur, lepidis fabellarum involucris obvestitas pleni Deo primi docuerint; eritque hoc solum iisdem ad assequendam nominis immortalitatem non ignobile sane subsidium, quod Artium scientiam feliciter inchoatam posteris absolvendam reliquerint. Noli igitur, quisquis es, arrogantiæ me temere damnare, quasi ego jam veterum omnium Poetarum decreta, nullâ nixus authoritate, perfregerim aut immutaverim; neque enim id mihi sumo, sed ea tantummodo ad normam rationis revocare conor, exploraturus hoc pacto num rigidæ possint veritatis examen pati. Quocirca primò noctem Tellure ortam erudite quidem & eleganter fabulata est Antiquitas; quid enim aliud mundo noctem obducit quam densa & impervia terra, Solis lumini nostroque Horizonti interposita? quòd eam deinde nunc patrimam, fuisse negant Mythologi, nunc matrimam, id quoque festiviter fictum; inde siquidem recte colligitur spuriam fuisse aut subdititiam, aut demum parentes prolem tam famosam & illiberalem præ pudore non agnovisse. At vero cur existimarent Phanetem illum mirificâ supramodum humanum facie, noctem Æthiopissam & monogrammam etiam in Matrimonium adamasse, arduum impense negotium videtur è vestigio divinare, nisi quod fœminarum insignis admodum id temporis paucitas delectum suppeditaret nullum. Atqui presse agamus & cominus. Phanetem interpretantur Veteres Solem sive Diem; quem dum commemorant Noctis conjugium primo petiisse, deinde in ultionem spreti connubii insecutem, nihil aliud quam Dierum & Noctium vices ostendere volunt. Ad hoc autem quid opus erat introduxisse Phanetem Noctis nuptias ambientem, cum perpetua illa eorum successio & mutuus quasi impulsus innato & æterno odio melius adsignificetur; quippe constat sudum & tenebras ab ipso rerum principio acerrimis inter se dissedisse inimicitiis. Atque ego sane noctem credo, ευθρ´ονης cognomen hinc solum accepisse, quod Phanetis connubio permiscere se caute recusarit, nec non cogitate; etenim si illum semel in suos admisisset thalamos, extra dubium radiis ejus & impatibili fulgore absumpta vel in nihilum interiisset, vel penitus conflagrasset, sicuti olim invito Jove Amasio arsisse ferunt Semelem. Quapropter huic, non improvida salutis suæ, Erebum prætulit. Unde scitum illud Martialis & perurbanum,
Ο‘ύς τέκεκυςσαμένη Έρέβει φιλότητι μιγ`εισα.
Uxor pessima, pessimus MaritusNec Tacendum existimo, quam formosâ & se dignâ virum auxerit prole, nimirum Ærumna, Invidiâ, Timore, Dolo, Fraude, Pertinaciâ, Paupertate, Miseriâ, Fame, Querelâ, Morbo, Senectute, Pallore, Caligine, Somno, Morte, Charonte, qui ultimo natus est partu; adeo ut hic apprime quadret quod in Proverbii consuetudinem venit, κακ˜ου κορακος κακον ω`ον. Cæterum nec desunt qui etiam Ætherem & Diem itidem Erebo suo Noctem peperisse tradunt. At enim quotusquisque est, non impos mentis, qui sic Philosophantem non explodat ac rejiciat tanquam Democritica Commenta aut Nutricularum Fabulas proferentem? Ecquam enim veri speciem præ se fert, posse obscuram & fuscam noctem tam venustulum, tam amabilem, tam omnibus gratum acceptumque reddere partum? Qui etiam ut primum conceptus esset, præmaturo impetu erumpens utero matrem enecâsset, ipsumque Erebum patrem abegisset protinus, vetulumque coegisset Charontem, ut sub imo Styge noctuinos abderet oculos, & si qua sub Inferis latibula sunt, ut eo se remigio & velis reciperet. Nec solum apud Orcum non est natus dies, sed ne unquam quidem ibi comparuit; neque potest illuc nisi fatorum ingratiis vel per minimam intromitti rimulam; quid! quod etiam diem nocte antiquiorem audeo dicere, eamque mundum recens emersum è Chao diffuso lumine collustrasse, priusquam nox suas egisset vices; nisi crassam illam & immundam caliginem noctem vel ipsi Demogorgoni equævam velimus perperam nominare. Ideoque Diem Urani filiam natu maximam arbitror, vel filium potius dixeris, quem ille in solatium humanæ gentis & terrorem Infernalium Deorum procreasse dicitur; ne scilicet, occupante tyrannidem nocte, nulloque inter Terras & Tartara discrimine posito, Manes & Furiæ atque omne illud infame Monstrorum genus ad terras usque, desertâ Barathri sede, se proreperent, misellique homines densis obvoluti umbris, & quaquaversum occlusi, defunctarum animarum pœnas etiam vivi experirentur. Hactenus, Academici, obscuram noctis propaginem atris & profundissimis eruimus tenebris; habebitis ilicet ut se dignam præbuerit Natalibus suis, sed si prius Diei laudibus inpensam dederim opellam meam, quamvis & illa sane omnium laudatorum Eloquentiam anteeat. Et certe primo quam omnium animantium stirpi grata sit & desiderabilis, quid operæ est vobis exponere; cum vel ipsæ volucres nequeant suum celare gaudium, quin egressæ nidulis, ubi primum diluculavit, aut in verticibus Arborum concentu suavissimo delinant omnia, aut sursum librantes se, & quam possunt prope Solem volitent, redeunti gratulaturæ luci. At primus omnium adventantem Solem triumphat insomnis Gallus, & quasi præco quivis, monere videtur Homines, ut excusso somno prodeant, atque obviam effundant se novam salutatum auroram: tripudiant in agris capellæ, totumque genus quadrupedum gestit & exultat lætitiâ. Quinetiam & mœsta Clysie totam fere noctem, converso in Orientem vultu, Phœbum præstolata suum, jam arridet & adblanditur appropinquanti Amatori. Caltha quoque & Rosa, ne nihil addant communi gaudio, aperientes sinum, Odores suos Soli tantum servatos profusè spirant, quibus noctem dedignantur impertiri, claudentes se folliculis suis simulatque vesper appetat; cæterique flores inclinata paulum, & rore languidula erigentes capita quasi præbent se Soli, & tacite rogant ut suis osculis abstergat Lachrymulas, quas ejus absentiæ dederant. Ipsa quoque Tellus in adventum Solis cultiori se induit vestitu, nubesque juxta variis Chlamydatæ coloribus, pompâ solenni, longoque ordine videntur ancillari surgenti Deo. Ad summam, nequid deesset ad ejus dilatandas laudes, huic Persæ, huic Libyes, divinos Honores decrevere; Rhodiensis pariter celeberrimum illum stupendæ magnitudinis Colossum, Charetis Lyndii miro extructum artificio, huic sacrârunt; huic itidem hodie Occidentalis Indiæ Populi thure cæteroque apparatu sacrificare accepimus. Vos testor, Academici, quam jucundum, quam optatum diuque expectatum vobis illucescat mane, utpote quod vos ad mansuetiores Musas revocet, á quibus insaturabiles & sitibundos dimiserat ingrata nox. Testor ultimo Saturnum Cœlo deturbatum in Tartara, quam lubens vellet, si modo per Jovem liceret, ab exosis tenebris ad auras reverti; Quòd demum Lux vel ipsi Plutoni suâ caligine longe sit potior, id quidem in confesso est, quando cœleste regnum toties affectavit, unde scite, & verissime Orpheus in hymno ad Auroram,
Non miror bene convenire vobis.
"Η χαίρει θνητῶν μερόπων γένος οὐδέ τις ἐστ`ιν,Nec mirum utique cum Dies non minus utilitatis adferat quam delectationis, & sola negotiis obeundis accomodata sit; quis enim mortalium lata & immensa maria trajicere sustineret, si desperaret affuturum diem; immo non aliter Oceanum navigarent quam Lethen & Acherontem Manes, horrendis nimirum undiquaque tenebris obsiti. Unusquisque etiam in suo se contineret gurgustio, haud unquam ausus foras prorepere; adeo ut necesse esset dissui statim humanam societatem. Frustra Venerem exeuntem è mari inchoasset Apelles; frustra Zeuxis Helenam pinxisset, si nox cæca & obnubila res tam visendas oculis nostris admiret; tum quoque frustra tellus serpentes multiplici & erratico lapsu vites, frustra decentissimæ proceritatis arbores profunderet, incassum denique gemmis & floribus tanquam stellulis interpoliret se, cœlum exprimere conata; tum demum nobilissimus ille videndi sensus nullis animalibus usui foret; ita prorsus, extncto mundi oculo, deflorescerent omnia & penitus emorerentur; nec sane huic cladi diu superessent ipsi homines, qui tenebricosam incolerent terram, cum nihil suppeteret unde victitarent, nihil denique obstaret, quo minus in antiquum Chaos ruerent omnia. Hisce quidem possit quispiam inexhausto stylo plura adjicere; verum non permitteret ipsa verecunda dies ut singula persequatur, & proclivi cursu ad occasum præcipitans, nullo modo pateretur immodice laudantem. Jam igitur declinat in vesperam dies, & nocti statim cedet, ne adultâ hieme solstitialem contigisse diem facete dicatis. Tantum pace vestra liceat adjungere pauca quæ non possum commode præterire. Meritò igitur Poetæ noctem Inferis exurgere scriptitarunt; cum impossibile plane sit aliunde tot tantaque mala nisi ex eo loco mortalibus invehi. Obortâ enim nocte sordescunt & obfuscantur omnia, nec quicquam tunc profecto interest inter Helenam & Canidiam, nihil inter pretiosissimos & viles Lapillos, nisi quod gemmarum nonnullæ etiam noctis obscuritatem vincant: Huc accedit, quod amœnissima quæque loca tunc quidem horrorem incutiant, qui etiam alto & tristi quodam augetur silentio; si quidem quicquid uspiam est in agris, aut hominum aut ferarum, vel domum, vel ad antra raptim se conferunt; ubi stratis immersi ad aspectus noctis terribiles claudunt oculos. Nullum foris conspicies præterquam Fures & Laverniones Lucifugos, qui cædem anhelantes & rapinas, insidiantur bonis Civium, & noctu solum vagantur, ne detegantur interdiu; quippe dies nullum non indagare solet nefas, haud passura lucem suam istiusmodi flagitiis inquinari; nullum habebis obvium nisi Lemures & Larvas, & Empusas quas secum nox comites è locis asportat subterraneis, quæque totâ nocte terras in sua ditione esse, sibique cum hominibus communes vendicant. Ideoque opinor noctem auditum nostrum reddidisse solertiorem, ut umbrarum gemitus bubonum & strygum ululatus, ac rugitus Leonum, quos fames evocat; eò citius perstringerent aures, animosque graviori metu percellerent. Hinc liquidò constat, quam sit ille falsus animi qui noctu homines à timore otiosos esse, noctemque curas sopire omnes autumnat; namque hanc vanam esse & nugatoriam opinionem infœlici nôrunt experientia, quicunque sceleris cujuspiam conscii sibi fuere; quos tunc Sphinges & Harpyiæ, quos tunc Gorgones & Chimæræ intentatis facibus insequuntur, nôrunt miseri, qui cum nullus adsit qui subveniat iis & opituletur, nullus qui dulcibus alloquiis dolores leniat, ad bruta saxa irritas jaciunt querelas, subinde exoptantes oriturum diluculum. Idcirco Ovidius Poetarum elegantissimus noctem jure optimo curarum maximam nutricem appellavit. Quod autem eo potissimum tempore fracta & defatigata laboribus diurnis corpora recreemus somno & refocillemus, id numinis beneficium est non noctis munus; sed esto, non est tanti somnus ut ejus ergo noctem in honore habeamus, enimvero cum proficiscimur dormitum, revera tacite fatemur nós imbelles & miseros homines, qui minuta hæc corpuscula ne ad exiguum tempus sine requie sustentare valeamus. Et certe quid aliud est somnus quam mortis imago & simulachrum? hinc Homero Mors & Somnus Gemelli sunt uno generati conceptu, uno partu editi. Postremò, quod Luna cæteraque Sydera nocti suas præferant faces, id quoque Soli debetur; neque enim habent illa quod transfundant lumen nisi quod ab illo accipiant mutuum. Quis igitur, si non tenebrio, si non effractor, si non aleator, si non inter Scortorum greges noctem pernoctare perpetem integrosque dies ronchos efflare solitus, quis inquam nisi talis tam inhonestam, tamque invidiosam causam in se susceperit defendendam? Atque demiror ego ut aspicere audeat Solem hunc, & etiamnum communi luce impune frui, quam ingratus vituperat, dignus profecto quem adversis radiorum ictibus veluti Pythonem novum interimat Sol; dignus qui Cimmeriis occlusus tenebris longam & perosam vitam transigat; dignus denique cujus Oratio somnum moveat auditoribus, ita ut quicquid dixerit non majorem somnio quovis fidem faciat; Quique ipse etiam somnolentus, nutantes atque stertentes Auditores annuere sibi & plaudere peroranti deceptus putet. Sed nigra video Noctis supercilia, & sentio atras insurgere tenebras: recedendum est, ne me nox improvisum opprimat. Vos igitur, Auditores, posteaquam Nox nihil aliud sit quam obitus, & quasi mors Diei, nolite commitere ut Mors Vitæ præponatur; sed causam dignemini meam vestris ornare suffragiis, ita studia vestra fortunent Musæ; exaudiatque Aurora Musis amica, exaudiat & Phœbus qui cuncta videt auditque quos habeat in hoc cœtu Laudis ejus Fautores. Dixi.
'Ος φεύγει τὴν σὴν ὄψιν καδυπέρτερον οὖσαν,
'Ηνίκα, τὸν γλυκυν ὕπνον ἀπὸ βλεφάρων ἀποσείσης.
Π˜ας δὲ βροτὸς γ’ηθει, πᾶν ἑρπετὸν, ἄλλά τε φῦλα
Τετραπόδων, πτηνῶν τε, καὶ ’ενναλίων πολυεθνῶν.


